7. ᾿Εκκλησιαστικὴ μουσική — ἱστορία, θεωρία, μελοποιήσεις Μουσικολογικά ἀνάλεκτα Πανδέκτη τῆς ᾿Εκκλησιαστικῆς ῾Υμνῳδίας (1850-1851)

 

ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΑΝΑΛΕΚΤΑ

 

 

Πανδέκτη τῆς ᾿Εκκλησιαστικῆς ῾Υμνῳδίας

(1850-1851)

 

 

Διονυσίου Ἀνατολικιώτου

δρος φιλοσοφικῆς σχολῆς Ἀθηνῶν,

μουσικολόγου - τυπικολόγου

symbole@mail.com

 

 

Τὸ 1850 δύο σημαντικοὶ μουσικοὶ τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, ὁ τότε λαμπαδάριος τῆς Μεγάλης ᾿Εκκλησίας (καὶ μετέπειτα πρωτοψάλ­της) ᾿Ιωάννης καὶ ὁ τότε α΄ δομέστικος (καὶ ἀργότερα λαμπαδάριος) Στέφανος ὁ Βυζάντιος, καὶ οἱ δύο μαθητὲς τοῦ περιωνύμου πρωτοψάλ­του Κωνσταντίνου τοῦ Βυζαντίου, ἀρχίζουν νὰ ἐκδίδουν ἕναν πολύτομο καὶ πολύτιμο μουσικὸ θησαυρὸ μὲ τὸν τίτλο «Πανδέκτη τῆς ἱερᾶς ἐκ­κλησιαστικῆς ὑμνῳδίας τοῦ ὅλου ἐνιαυτοῦ». Τὸ ὅλο ἔργο φέρει καὶ δεύτερο τίτλο, πιὸ παραδοσιακό· «᾿Ανθολογία πάσης τῆς ἐκκλησιαστι­κῆς ἐνιαυσίου ἀκολουθίας», ὁ ὁποῖος ὑπάρχει στὴν ἀρχὴ τῶν μελοποιή­σεων ἑκάστου τόμου. Πρόκειται γιὰ μία ἔκδοσι ποὺ ὡλοκληρώθηκε τὸ ἑπόμενο ἔτος 1851 καὶ ἀποτέλεσε σταθμὸ γιὰ τὴν ἐκκλησιαστική μας μουσικὴ καὶ σημεῖο ἀναφορᾶς γιὰ ὅλες τὶς ἑπόμενες ἔντυπες μουσικὲς ἐκδόσεις μέχρι σήμερα. ῾Η ἔκδοσι πραγματοποιήθηκε στὸ πατριαρχικὸ τυπογραφεῖο, τὸ ὁποῖο εἶχε (ἐπαν)ἱδρυθῆ μόλις δύο χρόνια νωρίτερα, τὸ 1848, ὅπως δείχνει ἡ «πατριαρχικὴ σφραγὶς» ποὺ φέρουν ὅλα σχεδὸν τὰ βιβλία ποὺ τυπώνονταν ἐκεῖ.

῾Η συγκεκριμένη ἔκδοσι ὡλοκληρώθηκε σὲ 4 τόμους συνολικῆς ἐκτά­σεως 2740 σελίδων, μὲ τὴν ἑξῆς σειρά·

     Τόμος 1ος, περιέχων τὰ μαθήματα τοῦ ἑσπερινοῦ, ἐν Κωνσταν­τινουπόλει 1850, σελίδες 432 (= 16 ἀρχικὲς + 416). ῾Ο δεύτερος τίτλος του εἶναι «᾿Ανθολογία πάσης τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἐνιαυσί­ου ἀκολουθίας τοῦ ἑσπερινοῦ».

     Τόμος 2ος, περιέχων τὰ μαθήματα τοῦ ὄρθρου, ἐν Κωνσταντι­νουπόλει 1851, σελίδες 856. Φέρει δεύτερο τίτλο· «᾿Ανθολογία πάσης... ἀκολουθίας τοῦ ὄρθρου».

     Τόμος 3ος, περιέχων τὰ μέγιστα μαθήματα τῆς τε Παπαδικῆς καὶ τοῦ Μαθηματαρίου, ἐν Κωνσταντινουπόλει 1851, σελίδες 544. ῾Ο ὑπότιτλός του φανερώνει ὅτι τὸ ὅλο τετράτομο ἔργο μπορεῖ ἐν­τύπως νὰ ἔχῃ τὸν τίτλο «Πανέκτη» ἢ «᾿Ανθολογία», ἡ ἀκριβέστε­ρη ὅμως καὶ παραδοσιακὴ γενικὴ ὀνομασία του, ὅπως διασωζε­ται καὶ στὰ μουσικὰ χειρόγραφα, εἶναι Παπαδική. Εἰδικὰ ὁ παρὼν 3ος τόμος εἶναι γνωστὸς ὡς μαθηματάριον.

     Τόμος 4ος, περιέχων ὅλα τὰ μαθήματα τῆς ἱερᾶς λειτουργίας, ἐν Κωνσταντινουπόλει 1851, σελίδες 912. Φέρει καὶ ἄλλον ὑπότι­τλο· «᾿Ακολουθία τῆς ἱερᾶς λειτουργίας».

Εἶναι εὐτύχημα ὅτι στὰ νεώτερα χρόνια τὸ ἐν λόγῳ τετράτομο ἔργο ἐπανεκδίδεται καὶ ἔχει γίνει ἀντικείμενο εὐρείας ψαλτικῆς καὶ μουσικο­λογικῆς ἐρεύνης ὅπως καὶ ἄλλα κλασσικὰ μουσικὰ ἔργα τῆς ἐποχῆς ἐ­κείνης· εἶναι δὲ γνωστὸ σήμερα ὡς «Πανδέκτη» ἢ συνηθέστερα ὡς «Μουσικὴ Πανδέκτη». ῞Οπως ἐλέχθη καὶ προηγουμένως, στὴν πραγμα­τικότητα πρόκειται γιὰ τὴν παλαιὰ ἐκείνη μουσικὴ συλλογὴ ποὺ ὀνομά­ζεται στὰ χειρόγραφα Παπαδική. Οἱ δύο ἐκδότες ᾿Ιωάννης καὶ Στέφα­νος οὐσιαστικὰ ἐξέδωσαν ἐντύπως τὴν Παπαδικὴ ἀπὸ τὸ χειρόγραφο τοῦ Γρηγορίου πρωτοψάλτου, ἑνὸς τῶν τριῶν διδασκάλων καὶ ἐφευρε­τῶν τῆς μουσικῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ 1814, ἡ ὁποία εἶναι γνωστὴ ὡς Νέα Μέθοδος (τῆς «καθ᾿ ἡμᾶς» μουσικῆς).

Στὴν ἔντυπη ἔκδοσι τοῦ 1850-1851 τὰ περιεχόμενα τῆς χειρογράφου παπαδικῆς τοῦ Γρηγορίου ἐμπλουτίστηκαν καὶ ἀπὸ τὰ χειρόγραφα τοῦ ἄλλου διδασκάλου καὶ συνεφευρέτου καὶ συνεργάτου τοῦ Γρηγορίου, τοῦ Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος. Δὲν εὐσταθεῖ ὁ ἰσχυρισμὸς τοῦ μετα­γενεστέρου μουσικοερευνητοῦ ᾿Αγγέλου Βουδούρη ὅτι δῆθεν ἡ ἔκδοσι τῆς ἐν λόγῳ Πανδέκτης βασίστηκε ἀποκλειστικὰ στὰ χειρόγραφα τοῦ Γρηγορίου. Αὐτὸ ἀντικρούεται καὶ μόνο ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι στὴν ἔκδο­σι τοῦ 1850-1851 περιέχονται καὶ πολλὲς συνθέσεις ἢ διασκευὲς τοῦ Χουρμουζίου, τὶς ὁποῖες φυσικὰ οἱ ἐκδότες ἔλαβαν ἀπὸ τὰ δικά του χειρόγραφα (ἢ ἐνδεχομένως καὶ ἀπὸ τὰ ἔντυπα βιβλία του) καὶ ὄχι ἀπὸ τὰ τοῦ Γρηγορίου. Τέτοια μέλη εἶναι ἐνδεικτικῶς τὰ κάτωθι.

Τόμος 1ος. ᾿Ανοιξαντάρια ἀργά, συντεμημένα παρὰ Χουρμουζίου, σ. 38. «Μακάριος ἀνήρ», σ. 102. «Θεοτόκε παρθένε» ὀκτάηχον, συντε­τμημένον Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, σ. 233. «῾Ρόδον τὸ ἀμάραντον» ὀκτάηχον Χουρμουζίου, σ. 240. «Κύριε ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις», ἕτε­ρον, σ. 311.

Τόμος 2ος. Πολυέλεος «Δοῦλοι Κύριον», Χουρμουζίου Χαρτοφύλα­κος, ἦχος πλ. δ΄, σ. 174. Πολυέλεος «Λόγον ἀγαθόν», ἦχος λέγετος, σ. 273. Πολυέλεος «᾿Επὶ τῶν ποταμῶν», ἦχος γ΄, σ. 302. ᾿Αντίφωνα κατ᾿ ἦχον (ἀργά), σ. 354. Δοξολογίαι ἀργαὶ Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος· ἦχος πρῶτος, σ. 760· λέγετος, σ. 767· δεύτερος, σ. 773· ἐναρμόνιος, σ. 780· τέταρτος, σ. 786.

Τόμος 4ος. Τυπικά, ἕτερα Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, ἦχος λέγε­τος καὶ βαρύς, σ. 18. «Κύριε ἐλέησον» κατ᾿ ἦχον, σ. 58. Χερουβικὰ κατ᾿ ἦχον (σύνολον 8), μελοποιηθέντα παρὰ Χουρμουζίου, σ. 320. Κοι­νωνικὰ διάφορα· «᾿Αγαλλιᾶσθε», ἦχος πλ. δ΄, σ. 746· «Εἰς μνημόσυνον», ἦχος δ΄, σ. 775· «Ποτήριον σωτηρίου», ἦχος γ΄, σ. 799, καὶ ἦχος βαρύς, σ. 817· «Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν», ἦχος πλ. β΄, σ. 836, καὶ πλ. δ΄, σ. 844.

Στὸν 3ο τόμο τῆς Πανδέκτης τὸν καλούμενο καὶ Μαθηματάριον δὲν ὑπάρχουν συνθέσεις τοῦ Γρηγορίου οὔτε τοῦ Χουρμουζίου. Σύγχρονες ἔρευνες ἔδειξαν ὅτι ἂν καὶ τὰ περισσότερα μαθήματα τῶν παλαιῶν με­λουργῶν ἐκδίδονται «ἐξηγημένα» στὴν Νέα Μέθοδο κυρίως ἀπὸ τὰ χει­ρόγραφα τοῦ Γρηγορίου, ὑπάρχουν ὅμως καὶ λίγα ποὺ ἐκδόθηκαν κατὰ τὴν ἐξήγησι τοῦ Χουρμιουζίου καὶ ὄχι τοῦ Γρηγορίου.

Οἱ πάνω ἀπὸ 30 συνθέσεις, διασκευὲς καὶ ἐξηγήσεις τοῦ διδασκά­λου Χουρμουζίου, ποὺ περιέχονται στὴν ἔκδοσι τῆς τετράτομης Πανδέ­κτης τῶν ἐτῶν 1850-1851, εἶναι ἐπαρκὴς ἀπόδειξι ὅτι τὸ τεράστιο ἐξη­γητικὸ καὶ μουσικογραφικὸ ἔργο τοῦ Χουρμουζίου ἀποτέλεσε σημεῖο ἀναφορᾶς καὶ πηγὴ μελέτης, διδασκαλίας καὶ ἐμπνεύσεως γιὰ ὅλους τοὺς μεταγενεστέρους, θεωρούμενο ἴσης ἀξίας καὶ σπουδαιότητος μὲ τὸ ἀνάλογο ἔργο τῶν ἄλλων δύο ἐφευρετῶν τῆς Νέας Μεθόδου Γρηγορίου πρωτοψάλτου καὶ Χρυσάνθου τοῦ ἐκ Μαδύτων. Εἰδικὰ δὲ γιὰ τὸν 3ο τόμο, τὸ Μαθηματάριον τῆς ἐν λόγῳ Πανδέκτης, θὰ γίνῃ ἐκτενέστερος λόγος στὰ ἑπόμενα.

 

 

 

Δημοσίευσι 11/11/2017 (στὴν ἱστοσελίδα τῆς Συμβολῆς)