7. ᾿Εκκλησιαστικὴ μουσική — ἱστορία, θεωρία, μελοποιήσεις Μουσικολογικά ἀνάλεκτα 4. Γιὰ τὸ μάθημα «Ἐν εὐσήμῳ ἡμέρᾳ»

 

4. Γιὰ τὸ μάθημα «Ἐν εὐσήμῳ ἡμέρᾳ»

 

Διονυσίου Ἀνατολικιώτου

δρος φιλοσοφικῆς σχολῆς Ἀθηνῶν,

μουσικολόγου - τυπικολόγου

symbole@mail.com

 

 

4. Τῇ η΄ Σεπτεμβρίου, μέλος Μπαλασίου ἢ  Βαλασίου ἱερέως, ἦχος πλ. δ΄, Μαθηματάριον (ἔτους 1851), σ. 21.

 

ν εὐσήμῳ ἡμέρᾳ ἑορτῆς ἡμῶν

σαλπίσωμεν πνευματικῇ κιθάρᾳ·

ἡ γὰρ ἐκ σπέρματος Δαυὶδ σήμερον τίκτεται,

ἡ μήτηρ τῆς ζωῆς τὸ σκότος λύουσα,

τοῦ Ἀδὰμ ἡ ἀνάπλασις

καὶ τῆς Εὔας ἡ ἀνάκλησις,

τῆς ἀφθαρσίας ἡ πηγή,

τῆς φθορᾶς ἀπαλλαγή,

δι’ ἧς ἡμεῖς ἐθεώθημεν

καὶ τοῦ θανάτου ἐλυτρώθημεν·

καὶ βοήσωμεν αὐτῇ

σὺν τῷ Γαβριὴλ οἱ πιστοί·

χαῖρε, κεχαριτωμένη· ὁ Κύριος μετὰ σοῦ.

 

Γιὰ τὸ γενέσιον τῆς Θεοτόκου ὁ ἱερεὺς Μπαλάσιος μελοποιεῖ καλο­φωνικῶς τὸ δοξαστικὸν τῆς λιτῆς τῆς ἑορτῆς, ποίημα Σεργίου Ἁγιοπο­λίτου (σὲ χειρόγραφα φέρεται ὡς ποίημα Γεωργίου Νικομηδείας).

Στοὺς στίχους «τοῦ Ἀδὰμ ἡ ἀνάπλασις καὶ τῆς Εὔας ἡ ἀνάκλησις» τὸ κείμενον τοῦ μουσικοῦ μαθήματος ἔχει «τοῦ Ἀδὰμ ἡ ἀνάστασις καὶ τῆς Εὔας ἡ ἀνάπλασις», γραφὴ ἡ ὁποία δὲν ἀνευρέθηκε σὲ τρία χειρόγραφα (15ου - 17ου αἰ.) καὶ 12 ἔντυπα μηναῖα ποὺ ἐρευνήθηκαν (17ος αἰ. - σήμερα).

Στὸν στίχο «τῆς φθορᾶς ἀπαλλαγή» στὰ σημερινὰ μηναῖα προη­γεῖται ἕνα «καί», τὸ ὁποῖο ὅμως ἀπουσιάζει ἀπὸ κάποια χειρόγραφα ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ὡρισμένα παλαίτυπα.

᾿Επίσης ὁ τελευταῖος στίχος τοῦ μαθήματος «χαῖρε, κεχαριτωμένη· ὁ Κύριος μετὰ σοῦ» δὲν εἶναι καὶ ὁ τελευταῖος τοῦ ὕμνου! Μετὰ τὸ «μετὰ σοῦ» ὑπάρχει κανονικὰ ἄλλη μία πρότασι· «διὰ σοῦ χαριζόμε­νος ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος». Προφανῶς ὁ ἴδιος ὁ μελοποιὸς προτίμησε νὰ σταματήσῃ στὸν χαιρετισμὸ τοῦ ἀρχαγγέλου πρὸς τὴν θεομήτορα, προ­κειμένου νὰ προβάλῃ περισσότερο τὸν βιβλικὸ στίχο.

 

᾿Ολίγα τινὰ καὶ περὶ τοῦ κρατήματος.

[κείμενο] Ἐν εὐσήμῳ ἡμέρᾳ [...] ὁ Κύριος μετὰ σοῦ.

[κράτημα] ανεενενα ανενα νανενενα νενανανε...

τεριρε ρερε ρεριρεμ τερεριν ριρεριρε ρερερεμ εριρε

ρεριρεμ τεριρεμ εριρεμ τεριρεμ...

τεετετε τεερουου τεριριρερινριρεμ τερερεμ...

τεριρε ρερουου τεριρεμ

[κατακλεὶς] ὁ Κύριος μετὰ σοῦ.

Τὸ κράτημα τοῦ παρόντος μαθήματος εἶναι διθεματικό· ανενα στὴν ἀρχὴ (3 γραμμὲς) καὶ τεριρεμ στὸ ὑπόλοιπο καὶ μεγαλείτερο μέρος (24 γραμμές)· ἔτσι ὁ νενανισμὸς λειτουργεῖ σὰν πρόλογος στὸν τερερισμὸ ποὺ ἀναδεικνύεται κύριο θέμα τοῦ κρατήματος.

῾Η ἐναρκτήρια θέσι τοῦ νενανισμοῦ εἶναι ἡ ἴδια μὲ τὴν ἐναρκτήρια μελικὴ θέσι τῆς φράσεως «ὁ Κύριος μετὰ σοῦ», ποὺ ὑπάρχει ἀμέσως πρὶν καὶ ἀμέσως μετὰ τὸ κράτημα· ἑπομένως ἡ θέσι αὐτὴ ἐπαναλαμβά­νεται 3 συνεχόμενες φορές, γιὰ νὰ δηλώσῃ ἀλλαγὴ κειμένου/στίχου καὶ μελικῆς θέσεως συνάμα. ῾Η ἴδια μελῳδικὴ θέσι συναντᾶται πιὸ πρὶν ὡς ἀρχικὴ ἄλλες δύο φορὲς στὸ ἴδιο μάθημα, στὴν φράσι ἡ γὰρ ἐκ σπέρ­ματος καὶ στὴν φράσι δι’ ἧς ἡμεῖς ἐθεώθημεν).

Στὸ κύριο μέρος τοῦ κρατήματος ἡ κυριώτερη καὶ συχνότερα ἀκουγόμενη «φράσι» εἶναι εριρεμ τεριρεμ.

Παρ᾿ ὅτι τὸ κράτημα εἶναι ἐνσωματωμένο πρὸ τῆς κατακλεῖδος τοῦ μαθήματος, ἐν τούτοις ὄχι μόνον εἶναι σαφῶς διακεκριμένο καὶ μελῳδι­κῶς αὐτόνομο, ἀλλὰ καὶ δὲν ἀκολουθεῖ τὴν συνήθη σὲ ἄλλες περιπτώ­σεις τακτικὴ ἡ πρώτη συλλαβὴ τοῦ κρατήματος νὰ συνεχίζῃ τὸ φωνῆεν τῆς τελευταίας συλλαβῆς τοῦ κειμένου πρὸ τοῦ κρατήματος, ἢ –τὸ λιγώ­τερο συχνὸ– ἡ τελευταία συλλαβὴ τοῦ κρατήματος νὰ ἔχῃ τὸ ἴδιο φωνῆ­εν μὲ τὴν πρώτη συλλαβὴ τοῦ κειμένου ποὺ θὰ συνεχιστῇ. ῾Η πρακτικὴ αὐτὴ ἀποτελεῖ μία ὁμαλὴ μετάβασι ἀπὸ τὸ κείμενο στὸ παρεμβαλλό­μενο κράτημα καὶ ἀπὸ τὸ κράτημα μία ἐπίσης ὁμαλὴ ἐπιστροφὴ στὸ διακοπὲν κείμενο. ᾿Εδῶ ἔχουμε, στὴν ἀρχὴ τοῦ κρατήματος· μετὰ σοῦουου... ανεενενα· καὶ στὸ τέλος αὐτοῦ τεριρεμ... ὁ Κύυυυ(ριος). Τὸ παρὸν κράτημα ἑπομένως ἔχει μελῳδικὴ αὐτοτέλεια καὶ μπορεῖ ἐν­δεχομένως νὰ ἐπισυναφθῇ καὶ σὲ κάποιο ἄλλο μάθημα.

 

Σημείωσις. ῾Η βιβλιογραφία ποὺ χρησιμοποιήθηκε γιὰ τὰ ἀνωτέρω στοιχεῖα ἀνα­φέρεται ἀναλυτικῶς στὶς ἐκτενέστερες ἐργασίες μου γιὰ τὰ μαθήματα 3 («Περίζω­σαι»), 9 («᾿Αγαλλιάσθω ὁ Δαυίδ») καὶ 50 («᾿Εν φωναῖς ἀλαλάξωμεν»).

 

 

Δημοσίευσι 11/11/2017 (στὴν ἱστοσελίδα τῆς Συμβολῆς)